Opgepakte Joden op station Muiderpoort in Amsterdam. Foto: www.nuentoen.nl
“Half juni 1942 had Eichmann bepaald dat Harster [bevelhebber van de Sicherheitspolizei en SD in Nederland] en zijn personeel voor het einde van het jaar in plaats van vijftienduizend veertigduizend joden moesten opleveren. … Op zondag 5 juli 1942 brachten Amsterdamse agenten voor de eerste maal aanzeggingen bij joden aan huis dat zij zich moesten melden voor tewerkstelling in Duitsland. … De nieuwe aanpak om joden direct voor transport te ontbieden liep reeds op … 3 augustus, spaak. Een bericht in de pers dat commissaris-generaal voor bijzondere doeleinden Schmidt had verklaard dat de joden naar “het Oosten” werden gevoerd en dat hun lot “hard” zou zijn, veroorzaakte paniek onder de joden. Omdat de Joodse Raad bij de selectie niet langer een bemiddelende rol speelde en omdat inmiddels ook Nederlandse joden werden opgeroepen, leidde deze paniek tot een forse vermindering van het aantal aanmelders. Die maandagavond kwamen slechts vierhondervijftig joden naar de [Hollandsche] Schouwburg. [Op 21 juli bijv. hadden zich er nog 1018 gemeld.] De Joodse Raad wees [Willy] Lages [hoofd van de SD in Amsterdam] op de onrust die de rede van Schmidt teweeg had gebracht en vroeg hem publiekelijk te verklaren dat de weggevoerde joden uitsluitend in Duitsland werden tewerkgesteld. Lages weigerde en dreigde met geweld als de raad niet bewerkstelligde dat meer joden naar de Schouwburg kwamen. Dit lag inmiddels buiten het vermogen van de raad. … De terugval bij de aanmelding in de eerste week van augustus overtuigde de Duitse politieleiding van de ondeugdelijkheid van het systeem van directe oproepen. Zonder politiedwang waren de joden niet uit hun huizen te krijgen. De Sipo(SD)-leiding zon op een nieuwe ingreep. Op zondagavond 9 augustus kwamen slechts 68 joden naar de Schouwburg. … Op woensdagochtend 2 september berichtte de Duitse politieleiding telefonisch aan de Amsterdamse korpsleiding dat die avond joden van huis zouden worden opgehaald, [en] dat het korps voor die taak personeel ter beschikking moest stellen … De agenten moesten de oproepen aan de joden uitreiken, hun alleen de tijd geven om een koffer te pakken en hen dan meenemen naar een bureau of posthuis. Alleen ziekte was een reden om de opgeroepene niet mee te nemen. Van de bureaus of posthuizen dienden politiewagens hen naar de Zentralstelle te brengen. [Inspecteur H. Bessem] kreeg een onbekend aantal oproepen mee en werd voor het overige vrijgelaten in de uitvoering. De eerste avond belastte hij twee inspecteurs, een brigadier en 24 agenten, verdeeld over twee detachementen, met het werk. Zij moesten in burger optreden. Voorts kwam het Politiebataljon* in actie. … De nieuwe aanpak om met hulp van de Nederlandse politie de joden onder dwang uit hun huizen te halen, was buitengewoon effectief. De getroffenen waren overrompeld. De eerste nacht werden 380 joden naar Westerbork gezonden. Onduidelijk is hoeveel van hen door het gewone korps en hoeveel door het [Politiebataljon] werden opgehaald. Op de twee volgende avonden, op vrijdag 4 en zaterdag 5 september, werden respectievelijk vierhonderdvijftig en vierhonderd joden opgepakt en weggevoerd, onder wie opvallend veel ouden van dagen. … Omdat de politie in september … vijf nachten per week werkzaam was, wist Lages in die maand ruim zesduizend joden weg te voeren. … Zelfstandig had de Duitse politie dat resultaat waarschijnlijk niet kunnen bereiken. Op het weerstandsvermogen van de getroffenen, dat in augustus juist was toegenomen, had het optreden van de Amsterdamse politie een fatale uitwerking: zij werden uit huis gehaald en naar de trein gevoerd door vertegenwoordigers van een vertrouwde instelling die goed thuis waren in de situatie en die, zelfs als zij met de taak verlegen waren, de slachtoffers voldoende konden overdonderen om hen mee te laten komen. … Op vrijdagavond 2 oktober was vrijwel het gehele korps in touw. Bijna twaalfhonderd agenten en brigadiers waren onder leiding van de inspecteurs Gemeentelijke Politiedienst belast met het ophalen. Daarnaast dirigeerde Bessem vanuit het hoofdbureau tweehonderd korpsleden onder wie een groot aantal rechercheurs van de Centrale Recherche. Honderd manschappen van het Politiebataljon begeleidden met de Ordnungspolizei de transporten van de bureaus naar [een terrein van de Marechaussee aan] de Polderweg. Het was een enorme operatie, die de hele stad beroerde. … Vanaf het nabijgelegen station Muiderpoort werden de slachtoffers per trein naar Westerbork vervoerd.” [Guus Meershoek, Dienaren van het gezag. De Amsterdamse politie tijdens de bezetting. (Amsterdam 1999), p. 232-249]
* PBA: gekazerneerde eenheid van ongeveer 250 manschappen, die vanaf 1942 een opleiding kregen aan de nationaal-socialistische, naar Duits model ingerichte politieschool (Politie Opleidings Bataljon) in Schalkhaar bij Deventer. (id, p. 176 e.v.)