1049: Volgens de overlevering werd graaf Dirk IV van Holland in 1049 in Dordrecht vermoord. “De graaf had op een toernooi van de bisschop van Luik per ongeluk diens broer gedood. Hij wist te ontkomen aan de wraakzuchtige Luikenaren en vluchtte naar Dordrecht, waar hij onmiddellijk alle handel op Luik verbood en de Luikse en Keulse koopvaardijschepen in brand stak. De bisschop op zijn beurt bracht vervolgens een groot leger op de been, dat, geholpen door het ijs en enkele afvallige burgers, de stad ’s nachts kon binnenvallen. In een nachtelijk straatgevecht moesten de Luikse soldaten het onderspit delven. De plek waar deze slag plaatsvond wordt ook wel de “moordhoek” * of “moordkuil” genoemd. … Toen Dirk IV de volgende morgen op een wandeling het slagveld nog eens in ogenschouw wilde nemen, werd hij volgens de verhalen vanuit het huis “Hollant”, tegenover de Gravenstraat …, geschoten in zijn dij. Een vergiftigde pijl maakte in het straatje een einde aan zijn leven. Het verhaal over de moord vanuit [het huis “Hollant”] … tegenover de Gravenstraat lijkt te zijn verzonnen omdat het pand pas in 1304 werd gebouwd. In 1049 was de havenzijde van de Wijnstraat nog niet bebouwd.” Andere bronnen echter beweren dat een pijl van een Luikenaar de graaf trof toen hij wandelde door het hof achter zijn huis “Henegouwen”, dat gestaan zou hebben aan de oever van de Merwede.(Koman, o.c., p. 73 e.v.)

* “Op de hoek van de Lange Breestraat en het Bagijnhof was een pleintje dat de naam Moordhoek droeg. Balen en anderen voerden die naam terug op een verschrikkelijke slag die graaf Dirk IV hier in 1049 geleverd zou hebben. In dat jaar bestond Dordrecht nog niet. Waarschijnlijker is dan ook, dat de naam ontleend is aan een huis de Moordkuil dat hier stond. Of die naam herinnert aan een moord, is niet na te gaan.” In 1563 wordt een huisje vermeld, staande in de Moordhoek “ende is dat middelste naest die moertcuijll”. (Van Baarsel, o.c., p. 80-81)

ca. 1122: “In een oorkonde, die voorgeeft uit het jaar 1064 te zijn, wordt een aantal gebieden in deze streek genoemd. Eén ervan heeft als gedeeltelijke begrenzing ‘Thuredrith cum capella noviter constructa’. Aangenomen dat er geen sprake is van het gelijknamige riviertje *, staat hier dus dat in Dordrecht onlangs (noviter) een kapel werd gebouwd. In deze kapel de voorloper van de Grotekerk te zien, ligt voor de hand. Uit een kritisch onderzoek was al gebleken dat de oorkonde niet in 1064, maar in de jaren 1121-1122 was opgesteld. Kort vóór die tijd zou de kapel dus zijn gebouwd, hetgeen door de recente opgravingen in het hoogkoor wordt bevestigd. Wanneer de kapel is afgebroken en door een groter gebouw vervangen, blijft vooralsnog onduidelijk. De geschreven bronnen laten ons in de steek en opgravingen moesten voor herstelwerkzaamheden wijken. Eerst na 1200 wordt de Dordtse kerk als instelling weer vermeld.” Omtrent de stichting van de kerk ontstond in de 15de eeuw de legende van Sint Sura. “Matthijs Balen gaf in zijn ‘Beschryvinge van Dordrecht’ (1677) zijn lezing van [de] legende: Sieuwertje [Sura], een Dordts meisje, zou in het verre verleden zich geroepen hebben gevoeld de bouw van de kerk uit eigen zak te betalen. Zij bezat slechts drie muntjes, waarvoor drie werklieden ingehuurd konden worden. Na enige tijd verlangden deze lieden opnieuw betaling. Sieuwertjes beurs was inmiddels op miraculeuze wijze weer met een zelfdebedrag gevuld. In de veronderstelling dat zij rijk moest zijn, vermoordden de werklieden het vrome meisje. Zij werden ter dood veroordeeld, maar Sieuwertje herrees en verkreeg hun vrijlating. Waarna de werklieden, diep onder de indruk van dit wonder, weer aan het werk togen en de kerk voltooiden. Op de plaats van de moord ontsprong sindsdien een bron van geneeskrachtig water, die volgens Balen nog in zijn tijd te bezichtigen viel. Deze Sura, die lokaal als heilige wordt aangemerkt maar van hogerhand nimmer officieel erkenning heeft gekregen, komt alleen voor in een laat-vijftiende eeuwse Sacraments processie.” (Jensma, o.c., p. 11)

* Op 15 okt. 2016 deden archeoloog Mark Drost en Geuch de Boer van onderzoeksbureau RAAP een bijzondere ontdekking. Bij archeologisch boren bij de Grote Kerk vonden zij sporen van het riviertje de Thuredrith, dat in de middeleeuwen op die plek moet hebben gestroomd. Daarmee was het bestaan van het riviertje, dat alleen uit historische bronnen bekend was, eindelijk bewezen. (AD Drechtsteden, 17 okt. 2016, p. 3)

ca. 1260: Maria van Leuven verblijft regelmatig op haar weduwengoed Dordrecht. “Als oudste en broerloze dochter  van hertog Hendrik I van Brabant en Mathilde van Boulogne, zag het er volgens het Brabants erfrecht lange tijd naar uit dat Maria haar vader zou opvolgen. Dit maakte haar tot een begeerde bruid en een pion in de strijd tussen de Welfenen de Staufen.

1271: graaf Floris V van Holland verleent Dordrecht het recht om een gracht te delven ten einde “hunne stad te sterken”. Die eerste stadsgracht is niet meer zichtbaar, maar het verloop is bekend (van de Suikerstraat naar de Spuistraat, langs de Elfhuizen naar het Bagijnhof, dwars door de Vriesestraat, Kolfstraat en Nieuwstraat via de Augustijnenkamp, dwars door het Steegoversloot, de Heer Heyman Suysstraat, achter het kerkhof van de Nieuwkerk langs naar de rivier). Het recht werd door de graaf in 1284 bevestigd. Wanneer de parochieschool van de Grote Kerk precies gesticht is, is niet met zekerheid te zeggen. Esseboom gaat er van uit, dat de school al in 1253 bestond en misschien al veel eerder is ontstaan. “Op grond van de archeologische vondsten is het aannemelijk dat de parochieschool van de Grote Kerk van een vroegere datum is dan het midden van de dertiende eeuw.”(Esseboom/Dodde, o.c. p. 22 en noot 6, p. 28 en 29)

1275: volgens Matthijs Balen, die zich baseert op een ongedrukte stadbeschrijving van mr. Herman Oem, welke helaas is verloren gegaan, is in 1275 het Augustijnenklooster te Dordrecht gesticht. Dat kan heel wel juist zijn, aangezien in de oudste stadrekeningen (nl. over de jaren 1284/1285) van Dordrecht de augustijnen al worden genoemd:

“Item Janne Putocke 1 lb [pond] vander augustinen weghen dat men heme gaf in alemoesene …” (Van Duinen, o.c., p. 57) Het klooster werd gebouwd op een open erf, gelegen in het blok Voorstraat, Steegoversloot, Nieuwstraat en Augustijnenkamp. Op het gebied ten oosten van het klooster werd een kloostertuin aan gelegd. Over de kloostergebouwen uit de dertiende en veertiende eeuw is weinig bekend. “In de eerste helft van de vijftiende eeuw vonden volgens een akte van 9 april [1443] … een verbouwing van het klooster en een uitbreiding van de kerk plaats. … Voor de bouw maakten de augustijnen gebruik van bouwmateriaal van de in 1421 verdronken kerk van Eemkerk. … De kloosterkerk, waarvan de bouw omstreeks 1440 aanving, verving de oude éénbeukige kerk. Het koor en het schip van de nieuwe kerk zijn waarschijnlijk gebouwd op de funderingen van de oude kerk. Gescheiden van het schip door een arcade met natuurstenen zuilen met koolbladkapiteel werd een smallere zijbeuk gebouwd. … Kort na de voltooiing van de kerk werden er tegen de zuidmuur van de zuidbeuk vier kapellen gebouwd”, die vanuit de kerk te bereiken waren door grote spitsboogvormige doorgangen. Het waren de familiekapellen van de regentengeslachten Schrijver (1488), Van Drenckwaert (twee kapellen, die in 1647 zijn samengevoegd), en Queckel (ca. 1460, later bezit van de familie Van Beveren). In 1512 brak brand in het klooster uit. De kerk werd niet ernstig beschadigd, maar de schade aan de kloostergebouwen is waarschijnlijk tamelijk groot geweest. Het klooster werd herbouwd. Van de oorspronkelijke gebouwen (kerk, kloostergang, cellen van de kloosterlingen, winterrefter en zomerrefter met dormitorium en kelder) bestaan alleen nog de kerk en de zomerrefter met genoemde toebehoren. Achter de kloostergebouwen lag de kloostertuin, die werd omsloten door een gracht. De tuin bestond uit een kruidentuin, een moestuin en een boomgaard. De vier huisjes aan de voorgevel van de kerk (Voorstraatzijde) werden in 1640 afgebroken. In de kerk werd ook begraven. Bij de restauratie in 1994 kwamen bij het wegbreken van de vloer grafzerken te voorschijn, waarvan enkelen uit de zestiende eeuw stammen. De oudste is die van Jan van Dueren, die in 1523 overleden is. (Van Duinen, o.c., p. 59-69)

april 1290: de graaf van Holland (Floris V) verleent de stad vrijdom van het vermeten van zout en koren en staat de poorters van Dordrecht toe “dat si eweleke vortwaerd meer die ghifte van der scole in Dordrecht ende van der costerien aldaer selve gheven moghen daer sij willen ende dien sijre gonnen ende al dat recht dat wij [de graaf] hadden in den steeninen thorn [de Vuilpoort] jeghens dat kerchof dat scelden wij tote onser voorseiden portre behoef vri ende quite …” Bovendien wordt de poorters toegestaan de erven bij de Oude Haven te bebouwen. De Oude Haven verdeelde de stad in twee gedeelten en liep van het Groothoofd tot aan genoemde “stenen toren”. (Esseboom/Dodde, o.c., p. 22-23)

6 nov. 1299: Dordrecht krijgt van graaf Jan I van Holland en Jan van Avesnes, graaf van Henegouwen, het stapelrecht, d.w.z. “de marct van allen coepwaerliken ghoede dat de Marwe of de Lecke neder comt … eist in wine, eist in corne, eist in houte … te vercoepene ende te coepene”. De term stapel komt overigens pas voor in een oorkonde van 1355. “Met dit privilege bevestigden graaf Jan van Holland en Zeeland en … Jan van Avesnes [korte tijd later als Jan II diens opvolger als graaf] de vooraanstaande positie van Dordrecht in het graafschap. In het stuk staat dat het stapelrecht een beloning betrof voor door Dordrecht aan de grafelijkheid bewezen diensten met als uitgangspunt dat de stad die diensten ook in de toekomst zou blijven leveren. … Het stapelrecht hield in dat alle goederen die langs de Lek en de Merwede werden aangevoerd in Dordrecht op de markt moesten worden gebracht. … Door de stapel werd Dordrecht een knooppunt van handelsactiviteiten met alle voordelen van dien voor de stad. De grafelijkheid profiteerde dankzij de in Dordrecht geconcentreerde tolheffing. Ook andere stedelijke activiteiten leverden de grafelijkheid inkomsten op, zodat zonder meer kan worden beweerd dat het verlenen van de stapel zowel de stedelijke als de landsheerlijke belangen diende. (J. van Herwaarden, o.c., p. 78 e.v.)

1481: “Int Jaer 1480 Als op dese tijt Heer Jan van Egmont, die daer na d’eerste Grave wiert, diemen uyt smaetheyt Mancke Jan noemde, om dat hy wat manck ging, dese lagh te Gorrichom als Casteleyn, tegen den aenloop der Geldersen, & by hem hebbende de Cabbelausche ballingen van Dordrecht; soo werden hem aengebracht, dat Adriaen Jansen [Westfaling], Schout van Dordrecht, eenige schandelicke woorden tot synen nadeel gesproken hadde, waerop de Heer van Egmont onboodt, dat hy syn Stede wel bewaren soude: alsoo hy van meeni[n]ge was tot Dordrecht te comen, by schonen dage, & niet by nacht, & doen hem reden geven, van’t gene hij hem naegeseijt hadde. Dan de Schout dat in de wint salende, werde de Stadt qualicke bewaert. Heer Jan van Egmont dede heymelick toe maken twee lange Maes schepen, geladen met rys, daer onder in lagen ontrent 150 Engelschen, onder Capiteyn Sir Thomas Aurtis, & voorts eenige andere knechten. Hadde noch by hen Jonchr. Anthonis B[astaard] soone van wijlen Philips, Hertoge van Brabant, Jonchr. Michiel, Heeren Jans jonger Broeder van Bergen op Zoom, Otto van Egmont namaels Heere van kenenburgh & veel ballingen vande Cabeljausche Parthye, die sedert het Jaer [14]77 vyt Dordrecht geweken waren, onder anderen Saris van Slingelant Sarisz. Gingen ’s avonts den 5 April 1481, schepe, en quaemen ’s morgens ten seven uyeren te Dordrecht voor ’t groot Hooft, gelyck of se de oude haven hadden willen in varen. Den een schipper Jan Matthyssen was te Dordrecht wel bekent & gevraeght synde vanden schout, die doen daer op ’t Hooft was, wat hy geladen hadde, gaf tot antwoorde Rys, & alderley goet, dat ick haest sal lossen. De Schout inde Stadt gegaen synde, werde de lose gegeven, die was, Vierjarigh rijs, ryst op in godes naem, ende daer mede de verborgene Soldaten oprysende , syn snellick wel gewapent de Stadt ingeloopen, hebbende elck een witte neusdoeck om den armen, quamen al voort Stadhuys, dat boven op de Tolbrugge stont, eer sy wederstant vonden. De overste vande Stadt dit vernemende, brachten de Borgers terstont inde wapenen & trocken haer vyanden tegen om de selve wederom vvt te slaen. De Borgemeester Gillis Adriaensen hadde vvt haesticheyt in plaets van een helmet, een copere pot op syn hooft geset & komende geloopen tegen Heer Jan van Egmont, seyde hem Mancke Jan wat maeckt ghy in myn Stadt? Dan werde daer op, met den Onder Schout verslagen het welcke de moet de verliesen, soo dat elck vluchte, & om een goet heencomen sagh. De Stadt aldus vermeestert synde sont Heer Jan van Egmont terstont een bode, aen Heer Philips B[astaard] van Brabant, capiteyn van Rotterdam, om drie of vierhondert knechten, die over den geluckigen aenslagh synde verwondert, hem by na al de knechten bestelde, die hy hadde, van welckers compste Heer Jan seer verblyt was, & en nu gesterckt synde, dede hy gevangen setten meer als twee hondert Borgers vande Hoeksche partije, beneffens Adriaen Jansen Schout & Dirck Govertsz. van Beaumont [burgemeester aug. 1477, aanhanger van de Hoeksche partij.] … De Eerts-hertoge [Maximiliaan van Oostenrijk, echtgenoot van Maria van Bourgondië] ondertusschen van Breda te Dordrecht comende, veranderde den 28 April de Wet, & koos andere negen Schepen[en], & Vyf raden, hoewel den tijt net om en was, & eerst den 29. September behoorde geschiet te syn, volgende de nieuwe hant vest, gegeven int Jaer 1477. Saris van Slingelandt, werde doen vereert met het Schoutampt, Jacob Damissz van Minnebeeck, die mede ballingh was geweest, & en hem soo langh te Heusden onthouden hadde, werde Borgemeester. Den gevangen Schout & Borgemeester syn in den Hage gevoert, en aldaer by haer partydige Rechters ter doot verwesen & op den 8 Augusti onthalst. Alle de andere Hoeksche soo van Dordrecht, als van andere Steden syn den lande vyt gebannen.” (Van der Schouw, o.c., 28r e.v.)

1482: “Int Jaer 1482, hadden de ballingen van Dordrecht, eenen aenslagh op de Stadt Dordrecht met hulpe van die van Vtrecht, & quamen 800 sterck de Leck af, wel gewapent tot voor Dordrecht; dan alsoo het getije verloopen was, en konden sy niet aencomen, maer voeren de Maes op tot voorby Vlaerdingen, en haer voornemen wiert gesteuyt.” (Van der Schouw, o.c.,29r)

1502: “Int Jaer 1502, Willem van Alblas, Heeren Jansz. Borgemeester synde werde opde straet inde Groote Kercks buurt van een priester uijt het geslacht vander Does, in Zuy hollant, door steken, om dat gelyck hy seyde, de Borgemeester hem een proces hadde doen verliesen, & dat hy sulcx oock pooghde te Hove, daer het gebracht was te wege te brengen. Hy werde gevangen, & ontwijt synde, voor het Stadthuys onthalst. Hierop is goet gevonden, dat de Borgemeesters, om buyten gevaer te syn, souden gevolght worden van Hellebaerdiers.” (Van der Schouw, o.c., 30v)

1538: de moorden in herberg “het Ankertje”: In  het begin van de zestiende eeuw stond in de Voorstraat bij de Botgensstraat de herberg “het Ankertje”. Hier werden in 1538 door de familie Smit, die de herberg uitbaatte acht handelsreizigers beroofd, vermoord en in de kelder begraven. “Toen deze wandaden aan het licht kwamen, vond men [de] acht lijken in de kelder van de herberg. Deze onbekenden werden herbegraven in gewijde aarde naast de Grote Kerk. De daders wachtte een waar volksgericht. [De dochter] en haar broers werden samen met hun moeder op een kar door de Stad gereden. Op bepaalde plaatsen in destad werden roodgloeiend gestookte bijlen tegen het meisje aangehouden. Achtmaal moest zij dit ondergaan, voor elk gevonden slachtoffer één keer. Daarna moesten de gestraften, op wat wij nu noemen het Scheffersplein, de vuurdoop ondergaan. Aan een soort wipwap werden zij in het vuur gedoopt opdat zij het uitschreeuwden van de pijn. Hun beulen lieten hen echter alleen maar roosteren en niet sterven. Uiteindelijk gaven de slachtoffers toch de geest. Of het allemaal nog niet wreed genoeg was, lieten zij Smit senior opgraven die een aantal weken daarvoor was overleden. Het dode lichaam werd alsnog geradbraakt alsof hij nog in leven was.” (Henk Mesman, in issuu.com)

1566: “Toen in 1566 de beeldenstorm dreigde, teekende Carel van den Eynde in zijn rekening aan: “Alsoo op Sinte Bartholemeusavondt [1566] … seeckere destructie geschiede binnen der Grooter Kercke tot Dordrecht, te weetene, datter veele luyden heure tafereelen vuytte kercke haelden, ende overmits dat veele luyden vreesden, dat alle beelden in stucken ende gedestruweerd zouden geworden hebben, hebbe ick mede laeten vuythalen, om in bewaerdenender hand te houden de groote geschilderde taeffele van Jesus Outaer [in de Kapel van den Soeten Naem Jhesu], met noch het Cooperenwerck, maer, alsoo deselve destructie nyet voert en gonge, hebbe ick allen hetselve op ‘sanderdaeghs op Sinte Bartholomeusdach op den middach weederomme in de kercke laeten doen, ende is ’t selve geschied om beeters willen, ende om een erger daermede te verhoeden … ” Ook hier alsoo een bewijs, dat de Beeldenstorm in Dordrecht niet gewoed heeft.” (J. L. van Dalen, De Groote Kerk (Onze Lieve Vrouwenkerk) te Dordrecht [Dordrecht 1927], p. 91-92)

Op 5 sept. 1566 schreef landvoogdes Margaretha van Parma aan het stadsbestuur van Dordrecht: “wij hebben ontfanghen uwer brieff van [30 aug. 1566] … ende vuijten selffden verstaen tgoet ende neerstigh devoir bij uw lieden ghedaen soe van wachten ende waecken bij daghe ende nachte als goede ordonanciën ende verboden te maken ende onderhouden soe tot conservatie vande catholike religie ende sijne Maj. Hoechheyt [koning Filips II, heer van de Nederlanden] als tot bewaerenisse der steede dat als noch daer gheen niewichheden soe van spoliacie van eeninghe kercken cloesteren goetshuijsen ende capellen oft oock eenighe ruijminghe van beelden vuijt de kercken als van [predicatiën] van enighe sectarissen of van enighe andere oproerte aldaer off daeromtrent in uwen bedrijve geschiet ofte gevallen sijn gheweest welck ons seer leet is geweest om te horen”. (H.A. van Duinen, Beeldenstorm in Dordrecht ?, in Dordrecht Monumenteel [internet], nr. 57 (okt. 2015), p. 21)

22 jan. 1568: er woedt een felle brand in de Nieuwkerk. “De Sint Jacobskapel [eigendom van de familie Van Slingeland, die er een grafstede had] brandde uit en werd niet meer herbouwd. Jan Doudijn schilderde rond 1570 in opdracht deze brand. De schilder heeft de kerk waarheidsgetrouw weergegeven, waardoor men nu in staat is, in combinatie met de opgravingen van 1942, een reconstructie van de kerk te geven van vóór 1568. … De brand schijnt vrij kort gewoed te hebben, slechts anderhalf uur, maar is wel hevig geweest. Als we afgaan op het schilderij van Doudijn is het muurwerk blijven staan, en had de kerk betrekkelijk weinig schade. Uiteraard is wel de kap naar beneden gestort, wat ook blijkt uit de vele leien die tijdens de restauratie in 1983 teruggevonden zijn.”

Twee grafzerken hebben de brand overleefd: die van Godefridus van Wessum en de zerk van Ocker Govertsz. van Liesvelt, die echter bij de opgraving in vele stukken is verbrokkeld. (Nelemans, o.c., p. 31)

Men heeft er voor gekozen een gedeelte van de kerk te behouden en het schip inclusief het Heilig Kruiskoor af te breken. Dit laatste werd gedaan door de metselaars Willem Willemsz. en Thoenis Jansz., die hiervoor van de stad een bedrag van 85 gl. ontvingen. Op 17 nov. 1569 werd de kerk opnieuw ingewijd door Wilhelmus Lindanus, bisschop van Roermond, die een Dordtenaar van geboorte was. (Nelemans, o.c., p. 30-31)

1568: Jacob Claesz. Braet, schipper en Adriaen Ariensz. “cooman”, als dekenen van het St. Anthonis-altaar [gesticht in 1433, met een broederschap, zich ten doel stelde behoeftigen te ondersteunen] in de Nieuwkerk, maken een inventaris “van seeckere perceelen van goederen, dewelcke totten selven altaer competerende is”, van rentebrieven, geld etc. en van ornamenten en misgewaden, die overgebleven zijn na de brand van de Nieuwkerk op 25 jan. 1568. (J.L. van Dalen, Geschiedenis van Dordrecht, deel II (Dordrecht 1936), p. 712)

Begraafboek Nieuwkerk Dordrecht 23 juli 1711: begraven het ingewandt van den prins van Vrieslandt uijt den Pauw

1807: “In 1807 heerste in Dordrecht een onbekende ziekte waaraan veel mensen stierven. Maar alleen in Dordrecht. In ‘normale maanden’ stierven in Dordrecht tussen de vijftig en zestig mensen. In juni 1807 schreef een gemeenteambtenaar 57 doden in. Een maand later was dat aantal opgelopen tot 80, in augustus 118 en in september 209. Daarna liep het aantal doden terug. In twee maanden waren minstens 200 mensen aan de ziekte gestorven. Het vreemde was dat in andere plaatsen niets aan de hand was. … Vermoedelijk was de ziekte een soort influenza, met de kenmerkende griepverschijnselen, vaak zinkingskoortsen genoemd. Een vorm van malaria kan het ook geweest zijn. Toen de artsen eindelijk de zieken behandelden met kina (een medicinale plant uit Zuid-Amerika) in plaats van met … zuiveringsmiddelen, verminderde het aantal slachtoffers.” (Jaap Bouman, Dordt Eigen-Aardig, AD Drechtsteden 7 aug. 2018)

1813: “Het eerste daadwerkelijke verzet in Dordrecht [tegen het Franse bewind] in Dordrecht uitte zich op 22 april 1813 toen een aantal douanen (belastingambtenaren) op het punt stond naar IJsselmonde te vertrekken. Een massa mensen … verzamelde zich om hen heen en begeleidde hen, onder tieren, razen en het gooien van stenen, naar de pont buiten de Blauwpoort die hen naar Zwijndrecht moest brengen. Na het vertrek van de douanen richtte de volkswoede zich op de douanehuisjes, waarvan er vier in de stad stonden (bij de Blauwpoort en de Vuilpoort, bij Bellevue [Groothoofd] en aan de Riedijk); registers en andere pa

n werden verscheurd, de huisjes vernield. Tot een opstand kwam het niet: met behulp van de nationale garde en de politie slaagden de maire en de sous-prefect erin de gemoederen te bedaren. Als gevolg van deze oproerigheden werden de overige douanen eind april bewapend met geweren en pistolen. …”

November 1813: “Berichten over de nederlaag van Napoleon bij Leipzig sijpelden Nederland binnen, evenals geruchten over de komst van de prins van Oranje uit Engeland. Franse ambtenaren voelden de bui aankomen en begonnen hun boeltje te pakken. Op zaterdag 20 november overmeesterden Dordtse burgers een kruitschip, dat op weg was naar Gorcum.”(Bombardement, p. 11-12)

“Na dat de Douanen, en alle de Ambtenaren in dienst van den keizer der Franschen, deze Stad vrijwillig verlaten hadden, zonder dat zij door ijmand, wie het ook zij, daarin gehinderd zijn geworden, noch daar toe genoodzaakt, zijn zij met zulke een allerijsselijkste overhaasting vertrokken, even als of hun de Vijanden, onze Verlossers, reeds op de hielen waren, zijnde den 19e November 1813”. Op dezelfde dag werd een tussenbestuur gekozen, waarin enkele aanzienlijke burgers, zitting namen, o.w. mr. Johan Repelaar, de onderprefect van het arrondissement Dordrecht. In de nacht van 21 op 22 november arriveerden op de Veerdam te Papendrecht een aantal Franse militairen en douaniers (volgens Breman 250 man met twee veldstukken). “[D]aar komende vonden zij den Veerpont niet liggen, maar voeren met een volgeladen hoogaars over, ten einde in stilte de gem. veerpont weg te halen (die altoos des nagts aan de Dordsche zijde ligt) … dog dit wierd door den Nationale Schildwagt belet, van’t piket, die buiten den Rietdijksche poort geplaatst was, met hun te zeggen dat hij hier van aan de Commandant der Stad zijnde de Heer Advocaat [mr. Matthijs] Belaerts * moest kennis geven, daar op deden zij twee schoten uit het klein geweer”. De hoogaars vertrok met de Fransen weer naar Papendrecht, vanwaar zij de stad beschoten met “hauwitsers” [een soort mortiergranaten] “en met Kogels geschoten … Ze hebben omtrent een Uur op de Stad geschoten, en in dien tijd meer dan twintig schoten gedaan, zoo met het mortier, als met ’t kanon, ’t welk nogtans niemand het leven gekost heeft, als een Jongetje zwaar gekwetst, die zig aan’t melkpoortje [bij de Riedijk] bevond, en de schade dien het veroorzaakt heeft, naar van’t gevaar, is zeer gering geweest, … dog de schrik en ontsteltenis over de geheele Burgerij was ontzettend”. Kogels kwamen neer in de Doelstraat bij de Kloveniersdoelen, in de Gravenstraat bij dr. Kist, het Steegoversloot, de Wijnstraat, de Vleeshouwersstraat bij de Groenmarkt, een in de Augustijnenkerk, het Siboriestraatje (tegenover de Boterbeurs bij de Gravenstraat), de Elfhuizen, buiten de Riedijk, in brouwerij “den Oranjeboom” bij de Beurs [thans Scheffersplein]. “Eindelijk is de voorgem. Commandant der Stad, met den koekebakker van Gulik der Nationale Garde met een hoogaars van’t Melkpoortje, met een schuitenvoerder afgevaren naar Papendrecht in weerwil van ’t gestadig vuren dat de franschen op de Stad deden; aan den Veerdam komende hielden zij dadelijk op met schieten, alzoo gem. Commandt. hun de reden vroeg, van die ongehoorde handelwijs, antwoorde de Commandt. der franschen, dat de Stad van Dordt. zig oproerig gedragen had, de fransche Vlaggen hadden weggenomen, de Hollandsche in de plaats gezet hadden, Oranje boven hadden geroepen, en nu gekomen was om de rust te herstellen, en te straffen voor die misdaden” (Bombardement, p. 15-20)

* mr. Matthijs Beelaerts, geboren Dordrecht 10 jan. 1780, overleden ald. 28 dec. 1851, zoon van mr. Pieter Matthijs Beelaerts en Henriëtta Adriana van Vredenburch, trouwde ‘s-Hertogenbosch 31 juli 1804 Cornelia Charlotte Bichon, dochter van Cornelis Nicolaas Bichon en Johanna Maria Donker van der Hoff. (NNBW)

Om half 8 begaven President Repelaer en enige leden van het Tussenbestuur zich naar het Papendrechtse veer, waar zij met de Franse commandant overeenkwamen, dat de Fransen de stad zouden mogen inkomen. Daar komende “hebben zij zich geposteerd voor ’t Stadhuis op ’t plein met geladen kanon, en geweren”. Op 23 nov. verlieten zij de stad weer. “De oorzaak van hunnen schielijke aftogt is op een gerugt dat ‘er ontstond, dat ‘er drie colonnen Pruisische en ander Troupen in aantogt waren, om de fransche uit Dordt. te verdrijven … Intusschen kwamen ‘er dinsdag den 23e Novemb. 1813, inderdaad 100 a 110 Mannen Rotterdamsche vrijwilligers, om de Dortenaren ter hulp toe te schieten in deze Stad over Zwijndrecht aan …”, die echter met de Fransen slaags raakten en zich genoodzaakt zagen zich terug te trekken. De Fransen, weer op de Veerdam in Papendrecht gekomen, begonnen op 24 nov. de stad opnieuw te beschieten. “Zij hebben omtrent 120 a 130 schoten op de Stad gedaan, zoo houwitzers [soort mortiergranaten] als kogels, twee stukken van een houwitzer zijn er bij mij Leendt. van der Es, in de Lijnbaan op de werf gevallen …” Het aantal van de beschadigde huizen werd berekend op 200 a 250. Bij het tweede bombardement kwamen kogels en “houwitzers” neer op de zogenaamde Steekoven op de vest, recht tegenover de Veerdam, op de Blazersvest, in de Prinsenstraat, het Steegoversloot, op het Bagijnhof, bij de Nieuwkerkstraat bij de Voorstraat, in de Groothoofdshaven, op de Voorstraat bij de Nieuwbrug, de Riedijk, het Nieuw Armhuis op de Vest, het Weeshuis, de Augustijnenkamp, op de Varkenmarkt, in het gewezen Vrouwenhuis op het Bagijnhof, bij het Melkpoortje, in de Wijnstraat, bij de bleker Bossij, in het haventje bij het Molenhoofd in de Lijnbaan, in de Kleine Spuistraat, op de Riedijk bij het Veststraatje, op het Nieuwkerkhof, door het Schuitenvoerdershuisje buiten de Riedijkspoort, tegen de toren van de Riedijkspoort, buiten de Riedijk, in de Arent Maartenshof op de Lindengracht, in de Heer Heymansuysstraat, tegen de Grote Kerk, tegen de molen Kijk over de Dijk op de Noordendijk, door de Lijnbaan, in de Suikerstraat, in de Wijnstraat bij de heer Onderwater, in de Prinsenstraat op de hoek van de Kalkstraat, in de Knolhaven, in de Houttuinen, in de Bom, op de Voorstraat bij de Nieuwbrug bij de heer De Roo van Westmaas, in het Steegoversloot bij de heer De Wit, over de Kerkstraat bij Jan de Wit winkelier, in de Gravenstraat bij De Haas mr. smid, in de Wijnstraat bij Gabrel, beneden de Noordendijk in het huis van de molenaar Schep, en de Stadsherberg buiten de Riedijkspoort. (Bombardement, p. 26-36)

De beschieting van Dordrecht werd in 2013 herdacht:

Aantal personen overleden aan cholera in Dordrecht in de negentiende eeuw:

1832 116

1833 139

1848 196

1849 364

1853 88

1854 59

1855 37

1859 148

1866 400

1867 91

(J.A.S.M. Olvers, Cholera en gemeentebeleid in Dordrecht in de negentiende eeuw [Dordrecht 1982], p. 14 en 25)

1856: de Lange Houten Brug over de Nieuwe Haven wordt vervangen door een ijzeren brug.

De Nieuwe Haven door J. Umbacht (ca. 1850). In de verte is de Lange Houten Brug nog te zien.

“In 1855 was die Lange Houtenbrug in bar slechte staat. Repareren zou bijna net zoveel kosten als een nieuwe brug en daarom werd door de gemeenteraad op 6 juni van dat jaar besloten dat er een andere brug moest komen. Stadsarchitect G.N. Itz kreeg opdracht er wat mooiers van te maken. … De voortgang voor de bouw van de brug ging voorspoedig. Al binnen twee maanden had Itz de tekeningen klaar en twee weken later werden de sloop van de oude brug en bouw van de nieuwe brug aanbesteed. … L. J. Enthoven uit Den Haag mocht de brug bouwen voor 11.900 gulden. … Op 31 juli 1856 werd de Lange IJzerenbrug opgeleverd, zes maanden na de aanbesteding.” (AD Drechtsteden,19 juni 2019)

1872: opening van de spoorbrug Zwijndrecht-Dordrecht

19 okt. 1879: de moord in het Boonenpaadje

– DORDRECHT, 20 October [1879]. Gisteren avond ten ongeveer 10 1/2 ure is alhier een afgrijselijke moord gepleegd. Toen de nachtwacht hare ronde deed, vond zij aan den Parallelweg een man, J.S…. genaamd, uitgeput door bloedverlies op den grond liggen,. Bij onderzoek bleek, dat hem aan hals en pols een aantal diepe sneden waren toegebragt. Volgens zijne vertelling zou hij, zich in het Boonepad met eene zekere jufvrouw [Bastiaantje

n] bevindende, door een hem onbekend persoon van gezette gestalte zijn aangevallen, die, na eerst genoemde jufvrouw den hals afgesneden en in de sloot in gemeld pad geworpen te hebben, vervolgens hem de wondne had toegebragt, die men aan hals en regterpols kon constateren. De man werd daarop naar het ziekenhuis vervoerd, waar hem de vereischte geneeskundige hulp werd verstrekt, terwijl inmiddels de politie hare taak voortzette en ging onderzoeken wat er van het vertelsel waar was.
Werkelijk vond zij ter aangeduide plaats in de sloot in het Boonepad een vrouwelijk lijk met bijna
geheel afgesneden hals, hetgeen bleek te zijn dat van genoemde mejufvrouw P…., eene gehuwde doch van haren echtgenoot gescheiden levende vrouw. Volgens een algemeen gerucht, stonden beide personen met elkander in verboden betrekking. De man is gehuwd en vader van zes kinderen. Hij is onmiddelijk in het ziekenhuis onder speciale bewaking gesteld van een agent van politie en vervolgens door de justitie in verhoor genomen. Naar men zegt, moet hij daarbij zijne eerste vertelling hebben volgehouden en alle schuld aan den moord ontkend hebben.
Heden morgen moet de politie bij het visschen in de sloot in het meergenoemde pad een scheermes gevonden hebben, waarmede de misdaad, naar men vermoedt, is gepleegd. De justitie heeft zich den geheelen dag met de instructie in deze zaak bezig gehouden, maar ten gevolge van den uiterst zwakken toestand van J. S… heeft zij haar verhoor ten zijnen aanzien moeten bekorten.
[bron: Dordrechtsche courant, 21-10-1879]
– Dordrecht, 22 October. Naar men verzekert, moet bij het getuigenverhoor in zake den gepleegden moord in het Boonepad op Zondag avond ll. gebleken zijn, dat het scheermes, hetwelk de politie in de sloot gevonden heeft, aan J. S… toebehoorde. Indien dit werkelijk het geval is, dan wordt het vermoeden, dat S. zelf den moord gepleegd en vervolgens het zich zelven de wonden aan hals en pols heeft toegebragt allezins waarschijnlijk.
[bron: Dordrechtsche courant 23-10-1879]
– Naar wij vernemen, met betrekking tot dne Zondag avond ll alhier gepleegden moord, heeft de persoon van J[osephus] Speekenbrink, die in den laten avond van dien dag zwaar verwond in de nabijheid van de plaats van het misdrijf is aangetroffen, en aanvankelijk beweerd heeft, dat de moord was gepleegd door een hem onbekend persoon, die oo hem daarna verwond had, gisteren (Vrijdag), bij zijn verhoor in het Gast- of Ziekenhuis alhier, aan de justitie volledig bekend, dat hij zelf de dader van den moord is.
Van andere zijde vernemen wij nog de volgende bijzonderheden:
Bij het verhoord moet Speekenbrink o.a. verklaard hebben, dat hij in den laten avond van 16 dezer met zijn slagtoffer naar het Boonepad is gegaan, met het onzettelijk doel haar daar het leven te benemen. Na zich eerst te zamen uit eene flesch met sterken drank te goed gedaan te hebben (welke flesch te gelijker tijd met het moordtuig uit de sloot is opgehaald), heeft hij haar eene diepe snede onder de kin toegebragt, waarop zij ontvlugt is en hij haar achtervolgde.
Na haar gegrepen te hebben is er eene worsteling ontstaan, waarbij hij de bekende wonden aan de regterhand heeft bekomen. Hij bleef per slot echter overwinnaar en heeft haar beide halsslagaderen afgesneden, waardoor haar het hoofd dus bijna van den romp was gescheiden, en daarna in het water geworpen. Door bloedverlies uit de zelf bekomen wonden ontbrak hem de kracht om zijn plan ten einde toe te volvoeren, nl. zich zelf den hals af te snijden, zoodat hij slechts eene niet doodelijke wonde daar ter plaatse heeft toegebragt.
Nu werd de eenzaamheid hem te bang in de nabijheid van het lijk der verslagene en wierp hij zijn mes in de sloot, waarna hij in allerijl op de vlugt is gegaan, totdat hij op den parellelweg, door bloedverlies uitgeput, neerzeeg en daar door de politie werd opgenomen, die hem naar eene herberg bij het Bagijnhof heeft vervoerd, om hem van daar naar het gasthuis te doen overbrengen.
Het lijk der verslagene is gisteren, onder toezigt der justitie, ter aarde besteld.
[bron: Dordrechtsche courant 26/27-10-1879]
– De bekende moordenaar J. Speekenbrink is Zondag ochtend tegen 6 ure in tegenwoordigheid van een brigadier der rijskveldwacht, in het gast- of ziekenhuis alhier overleden;
[Dordrechtsche courant, 13-01-1880]
– De moordenaar J. Speekenbrink is Zondag-ochtend ten 6 ure, in tegenwoordigheid van een brigadier der rijksveldwacht, in het ziekenhuis te Dordrecht overleden.
[Advertentieblad, 16/01/1880; p. 4/4]
– De persoon van J. Speekenbrink, die in den nacht van 19/20 Oct. ll. in het Boonenpad te Dordrecht eene vrouw vermoordde, en bij die gelegenheid zelf zoodanig verwond geraakte, dat hij naar het ziekenhuis aldaar moest worden vervoerd, alwaar hij sedert werd verpleegd, is aan de gevolgen overleden. [Nieuwe Gorinchemsche Courant, 17/01/1880; p. 3/4]

Het Boonenpaadje gezien in de richting van de Krispijnseweg (foto: RA Dordrecht).

Bastiana Marina Catharina Pieren werd op 13 juni 1845 geboren in Dordrecht als dochter van Cornelia Pieren en Bastiana Vermeer. Zij trouwde in een nog onbekende plaats en op een onbekende datum met Olivier Bonavente Fremeij. Zij leefde in 1879 gescheiden van haar man.

okt. 1902: “Ín oktober 1902 waren een week lang dagelijks in de Vriesestraat rellen. Het ging er soms hard aan toe. Er werd met stenen gegooid en bij winkelier Allemans, op de hoek van de Vriesestraat en de Sarisgang, werden ruiten ingegooid. Na een paar dagen wat terughoudend te zijn geweest, om de situatie niet te laten escaleren, trad de politie daarna hard op. Met de wapenstok en zelfs de sabel. De rellen waren begonnen door leerlingen van de burger-

avondschool aan het Kromhout maar allengs gingen steeds meer mensen zich er mee bemoeien en verspreidden de ongeregeldheden zich door de stad. Er werden zelfs rijksagenten opgetrommeld om de orde te handhaven. … Maar waarom gingen de jongeren al een hele week zo tekeer? … Wel zeker was dat winkelier [Willem Allemans *] … uit de Vriesestraat vaak het doelwit was. In een gemeenteverslag over het jaar 1902 werden een jaar later de rellen nog eens aangehaald. En uitgerekend daar stond de reden. Er hadden zich volgens het verslag ‘eenige volksoplopen’ voorgedaan in de Vriesestraat ‘hetgeen werd toegeschreven aan de bevalling van eene dienstbode van een der bewoners dier straat, wiens zoon als de vader van het kind werd genoemd’. … Winkelier Allemans had vijf kinderen: drie dochters, twee zonen. Jannetje van der Veer, dochter van een overwegwachter bij een Dordtse spoorweg, werkte sinds 1901 als dienstbode bij Allemans. Jannetje beviel op 8 sept. 1902 van een dochter. Naam van de vader niet vermeld. Zij noemde het kind Philippina, hoogst waarschijnlijk naar Philip, de zoon van winkelier Allemans. De relschoppers zongen volgens de Dordrechtse Courant steeds ‘Flippie die gaat nooit verloren! en daaruit blijkt, dat ook zij Philip Allemans als de vader/dader beschouwden. (Jaap Bouman, De zoete wraak van Jannetje. (AD/de Dordtenaar 14 febr. 2018) De rellen hadden misschien ook een antisemitisch tintje: de familie Allemans was namelijk joods.

1916: bij de stormvloed van dat jaar lopen delen van Dordrecht onder water.

Er was schade aan het Nieuwkerksplein, de Augustijnenkamp, de koekjesfabriek Victoria, de loods van de firma Gips aan de ‘s-Gravendeelsedijk, en de Merwekade. In de “Electrische Centrale” ontstond kortsluiting en de stad zat een tijdlang zonder stroom. (Dordt-Eigenaardig in Algemeen Dagblad/de Drechtsteden, 1 febr. 2023)

mei 1940: “Even snel als de Moerdijkbruggen hebben de [Duitse] valschermjagers de Zwijndrechtse brug in handen. Parachutisten die aan de Zwijndrechtse kant zijn geland, hebben de brug al na een uur veroverd. Zij zijn beter bewapend dan de twintig man die de luchtdoelmitrailleurs bedienen. De brugbewakers aan de Dordtse kant hebben bovendien moeite om op de Duitsers te vuren: die kunnen zich verschansen achter de stalen binten van het brugportaal en de betonnen rand van het rijdek. Als drie manschappen van het Dordtse peloton zijn gesneuveld, geven ook deze verdedigers van de brug zich over. Toch is daarmee de strijd niet ten einde. Tot tweemaal toe wordt een poging gedaan de brug te bestormen, maar de strijd is ongelijk. De dertig pontonniers die in de aanval gaan, beschikken samen over welgeteld 250 patronen; al snel moeten ze het opgeven.” (Van Wijk, o.c., p. 15)

1942: “In de zomer van 1942 worden de eerste oproepen voor deportatie [van de Dordtse joden] verzonden. Het grootste deel van de bijna 300 leden tellende joodse gemeenschap geeft gehoor aan deze oproep. Slechts een klein deel krijgt uitstel, duikt onder of weet naar het buitenland te vluchten. In Dordrecht worden de overgebleven joodse inwoners 10, 11 en 12 november verzameld voor het hoofdbureau van politie aan de Groenmarkt tegenover het stadhuis. Aan het einde van het jaar beschouwen de Duitsers Dordrecht als Judenrein.” (Van Wijk, o.c., p. 57) Op vijf na werden alle Dordtse joden door de Nazi’s vermoord.

Van de 290 gedeporteerden keerden er slechts 5 terug. Opgeteld bij de gevluchte en ondergedoken personen hebben uiteindelijk 55 Joodse inwoners de oorlog overleefd. De Nederlandsch-Israëlietische Gemeente (met de synagoge op de Varkensmarkt) was gedecimeerd van enkele honderden tot enkele tientallen leden. Ze werd opgeheven. (Wikipedia)

Stolpersteine voor Bernard Abraham Cohen en zijn vrouw Elisabeth Duits aan de Groenedijk.

“Vrijdag 11 april 2014 zijn in Dordrecht de eerste Stolpersteine geplaatst, acht in totaal, op vier afzonderlijke adressen. De werkgroep Stolpersteine Dordrecht had er bij deze gelegenheid graag meer gelegd, maar dit was praktisch niet mogelijk. Gunter Demnig, de Duitse kunstenaar die deze struikelsteentjes bedacht en ze persoonlijk in de trottoirs aanbrengt, zag geen kans er dit jaar meer te maken voor Dordrecht. Volgend jaar wil de werkgroep er zeker zestig bij hem bestellen.

Dordrecht was een van de vele gemeenten die Demnig tijdens zijn werkreis door Nederland bezocht. Hij begon de toernee op zondag 6 april in Zwolle, Zutphen en Raalte en eindigde de week op Goeree-Overflakkee. Overal plaatste hij gedenksteentjes voor gedeporteerde joden, in de stoep voor hun voormalige woningen. Inmiddels liggen er in Nederland al honderden, volgens Trouw verdeeld over 75 gemeenten, en in heel Europa 50.000. Alle Stolpersteine hebben hetzelfde formaat: 10 bij 10 bij 10 cm.

De allereerste Dordtse struikelsteentjes werden aangebracht op de Groenedijk, bij nummer 74. Dat gebeurde tijdens een ingetogen bijeenkomst, die op verzoek van familie Cohen besloten werd gehouden. De Stolpersteine herdenken Bernard Abraham Cohen en zijn echtgenote Elisabeth Duits, die beiden op 30 september 1942 in Auschwitz het leven lieten. Nabestaanden van dit echtpaar, van wie de drie kinderen de oorlog overleefden, waren talrijk aanwezig. Zij legden een boeket bij de steentjes en twee foto’s van de echtelieden.”(http://www.stolpersteine-dordrecht.nl/)

6 mei 1943: Jacob Bleeker (Dokkum 24 aug. 1885- Bilthoven 14 nov. 1961), burgemeester van Dordrecht sinds 1937, wordt afgezet en vervangen door de NSB-er J.G. van Houten, omdat hij weigert de bezetter lijsten te geven van personen die in aanmerking komen voor tewerkstelling in Duitsland. Hij werd na de bevrijding (op 7 mei 1945) weer burgemeester tot aan zijn eervol ontslag op 1 sept. 1950. (Wikipedia)

Burgemeester Bleeker.

8 jan. 1945: Koerierster Lenie Dicke, die op 3 jan. 1945 door de Duitsers is gearresteerd, wordt uit de gevangenis aan de Doelstraat bevrijd door groepscommandant ‘Michiel’ Beekman een aantal verzetsmensen.

10 jan. 1945: Als represaille hiervoor wordt door Ortstkommandant Graf van Solms, onder toezicht van NSB-burgemeester Van Houten en politiekorpschef Verlooij, het ouderlijk huis van Lenie Dicke aan de Prinsenstraat in brand gestoken.

Bejaarden

Het bejaardentehuis Merwelanden en 86 bejaardenwoningen behoeven niet afgebroken te worden. Door de slechte toestand van de funderingen kan het grondwaterpeil onder de 106 woningen niet verlaagd worden. Gedeputeerde Hekkelman verklaarde gisteravond dat het bejaardentehuis en bejaardenwoningen verlaging van het grondwaterpeil en bronbemaling wel kunnen doorstaan.

In een ander deel van de wijk, waar ook woningen op een vuilstortplaats zijn gebouwd, kunnen de bewoners blijven wonen. De funderingen zijn zodanig dat verlaging van het grondwaterpeil en bemaling wel mogelijk zijn. Beide wijkgedeelten worden geïsoleerd door damwanden in de bodem te slaan. (Reformatorisch Dagblad 18 juni 1982)

10 mrt. 2010: de moord op Milly Boele.

De moord op Milly Boele is een misdrijf dat zich op 10 maart 2010 afspeelde in de Nederlandse stad Dordrecht. Het 12-jarige meisje Milly Boele werd op die dag verkracht en vermoord en daarna door de dader begraven in diens tuin.

De moord werd gepleegd door haar 26-jarige buurman: Sander V. Die bekende na zijn aanhouding Milly te hebben gedood.^[ V. was als surveillant werkzaam bij de Politie Rotterdam-Rijnmond.

Milly had voor het laatst contact met haar moeder om ongeveer 17.30 uur die dag. Ze vroeg haar moeder om haar terug te bellen omdat er een buurman voor de deur stond. Toen haar moeder haar na tien minuten terugbelde, antwoordde ze niet op haar mobiele telefoon. Om ongeveer 18.30 uur kwam de moeder van Milly naar huis en vond haar niet thuis. Na een tijd werd ze als vermist gemeld bij de politie. De volgende dag ging er een AMBER Alert uit.

Later bekende V. dat hij Milly naar zijn huis had meegenomen en haar daar om het leven had gebracht.

V. had Milly naar zijn huis gelokt met een verhaal over katten. Hij maakte daar haar mobiele telefoon onklaar. Vervolgens misbruikte hij haar en wurgde haar met een riem.

Op 16 maart meldde Sander V. zich bij de politie met de mededeling dat hij belangrijke informatie had over de verdwijning van Milly. Hij werd onmiddellijk als verdachte aangehouden. Later die dag vond de politie het lichaam van Milly, dat begraven was in de tuin van V. Hij had zich bij de politie gemeld op aanraden van zijn vriendin, eveneens werkzaam bij de politie, aan wie hij zijn daad had opgebiecht.

Het Openbaar Ministerie in Dordrecht maakte op 19 maart bekend dat V. verdacht werd van doodslag. Ook werd een onderzoek gelast naar zijn psychische gesteldheid. Op 21 mei liet het OM in Dordrecht weten dat V. werd vervolgd voor moord, seksueel misbruik, vrijheidsberoving en het verbergen van het dode lichaam. Sander V. werd in eerste aanleg bijgestaan door Tjalling van der Goot en Wim Anker, en in hoger beroep en cassatie door Willem Jan Ausma.

Op 26 november 2010 werd V. door de rechtbank in Dordrecht veroordeeld tot 18 jaar cel en tbs. Zowel V. als het Openbaar Ministerie gingen tegen deze uitspraak in hoger beroep. Ook in hoger beroep werd hij tot 18 jaar cel en tbs veroordeeld; het gerechtshof achtte tevens verkrachting bewezen. Het tegen dit arrest van het gerechtshof ingestelde cassatieberoep werd op 14 oktober 2013 door de Hoge Raad verworpen.

Er is kritiek geweest op het feit dat er niet meteen met speurhonden werd gezocht nadat de vermissing van Milly bekend werd gemaakt. De politiewoordvoerders meldden dat het ongebruikelijk is meteen van een misdrijf uit te gaan en dat er in eerste instantie, geheel volgens procedure, werd uitgegaan van een vrijwillige vermissing (weglopen).

Vlak bij het ouderlijk huis aan de Schuilenburg in Dordrecht is er een monument geplaatst ter herinnering aan Milly (in maart 2011 een voorlopig monument, in september 2011 het definitieve). Het bestaat uit een zuil met een steigerend paard en een couplet uit het lied I’ll Be Missing You van de Amerikaanse artiesten Puff Daddy en Faith Evans: Every step I take, every move I make. Every single day, every time I pray I’ll be missing you. Het werd onthuld op 10 maart 2011 door de ouders van Milly. (wikipedia)

9 sept. 2019: politieagent Wendell C., 35 jaar oud, schiet in een huis in de Heimerstein in Sterrenburg, zijn vrouw, twee dochters van 8 en 12 jaar en zichzelf dood. (ad.nl)

Matthijs Balen, geboren Dordrecht 1 okt. 1611, dichter, geschiedschrijver

Matthijs Balen

Ferdinand Bol, gedoopt NG Dordrecht juni 1616, zoon van Balthasar Bol, chirurgijn in de Hofstraat te Dordrecht, en Tanneken Bols (Forts)

Ferdinand Bol, zelfportret

Standbeeld van de gebroeders De Wit op de Visbrug

Samuel van Hoogstraaten, kunstschilder, geboren Dordrecht 2 aug. 1627, zoon van Dirck van Hoogstraten en Maijken Izaaksdr. Conincx

Samuel van Hoogstraten, zelfportret ca. 1647

Cornelis Bisschop, geboren 12 febr. 1630, kunstschilder

Cornelis Bisschop, zelfportret

Aart de Gelder, geboren 26 okt. 1645, gedoopt NG Dordrecht 11 nov. 1645, kunstschilder, overleden Dordrecht 27 aug. 1727, zoon van Jan Aertsz. de Gelder, koopman te Dordrecht, en Maria Lotterichs Jansdr.

Aart Schouman, geboren 4 mrt. 1710, kunstschilder

Aart Schouman, zelfportret

Cornelis Kuipers, gedoopt NG Dordrecht 24 juli 1739, kunstschilder, begraven Dordrecht (Grote Kerk) 10 dec. 1802

Cornelis Kuipers (foto: Regionaal Archief Dordrecht)

Pieter baron Melvill van Carnbee, heer van Op- en Neder-Andel, geboren Dordrecht 2 april 1743, overleden Den Haag 17 mei 1826, Nederlands zeeofficier en bestuurder, vice-admiraal

Pieter Melvill, door Aart Schouman

Johannes Christianus Schotel (1787-1838), “zeeschilder”

Geboren op 11 november 1787 in Dordrecht en 14 november gedoopt, overleden in Dordrecht op 21 december 1838. Hij was de zoon van Gilles Schotel Jansz (Dordrecht 27 oktober 1737-Dordrecht 27 juli 1808, fabrikant) en Sara Dyonisia Meuls (Hardinxveld 7 maart 1746-Hardinxveld 31 juli 1795). Trouwde 13 juni 1806 in Dordrecht met Petronella Elizabeth van Steenbergen (Dordrecht 7 juli 1781-Dordrecht 25 oktober 1840, uitmuntende tekenares). Zij was de dochter van notaris en procureur Petrus Johannes van Steenbergen (Dordrecht 11 juli 1744-Dordrecht 2 maart 1833, zoon van geneesheer en lector anatomicus Willem van Steenbergen) en Geertruida Heije (Dordrecht 18 januari 1752). Uit dit huwelijk vier zoons en twee dochters: Gilles Dionysius Jacobus (Dordrecht 9 april 1807-Leiderdorp 9 december 1892, predikant en schrijver), Petrus Johannes (Dordrecht 19 augustus 1808-Dresden 23 juli 1865, kunstschilder en leraar tekenen aan het Instituut van de marine in Medemblik), Johannes Christianus (Dordrecht 17 augustus 1810, zeeofficier), Jan Willem van Steenbergen (Dordrecht 14 april 1812-Zoeterwoude 2 april 1891, chirurg en verloskundige; de achternaam van moeder als voornaam toegevoegd bij geboorteaangifte), Christina Petronella (Dordrecht 26 februari 1818-Aardenburg 7 juli 1854, schilderes van stillevens, trouwde een predikant) en Catharina Elizabeth (Dordrecht 3 februari 1822, trouwde een zeeofficier).

(https://www.regionaalarchiefdordrecht.nl/biografisch-woordenboek/johannes-christianus-schotel/)

Ary Scheffer, geboren Dordrecht 15 febr. 1795, kunstschilder, overleden Argenteuil 15 febr. 1858. Hij werd begraven op de Begraafplaats van Montmartre in Parijs.

Standbeeld van Ary Scheffer, ontworpen door zijn dochter Cornelia Scheffer en Joseph Mezzara, onthuld op 8 mei 1862. (foto: A.B. den Haan)

(Lucas van Heeren in gw.geneanet.org)

Johannes Rutten

Johannes (Jan) Rutten werd 31 juli 1809 in Dordrecht geboren en overleed daar 6 oktober 1884. Hij was de zoon van Frans Rutten (1779-1837), tangrijn (handelaar in lompen en oude metalen), en Adriana Broere (1768-1847).

Hij trouwde op 27 mei 1840 in Dordrecht met Mathilda Maria van Strij (Dordrecht 5 oktober 1813-Dordrecht 3 januari 1878), dochter van Abraham van Strij jr. (1790-1840, kunstschilder) en Petronella van der Koogh. Uit het huwelijk werden geboren:
– Adriana (Dordrecht 1 april 1841-Dordrecht 26 augustus 1917, lerares handwerken)
– Abraham (Dordrecht 18 november 1842-Dordrecht 8 december1845)
– Frans (Dordrecht 21 maart 1844-Helmond 11 maart 1911, timmerman)
– een levenloos geboren kind op 17 juli 1852

In de kunstgeschiedenis werd Johannes Rutten aanvankelijk beschouwd als schilder van kerkinterieurs. De tekeningen en aquarellen van Dordtse stadsgezichten kregen echter de overhand in zijn werk. Vrijwel alles wat Dordrecht aan monumentale zaken bezat, heeft hij getekend of geschilderd. Rutten protesteerde tegen de afbraak van de vele poorten en gebouwen die toen al een monumentale status hadden. Zijn streven naar het vastleggen van belangrijke objecten ging zo ver dat hij louter voor zichzelf honderden stadsgezichten tekende. Dank zij die passie ontstond door grote werkdrift een onschatbare informatiebron over de stad rond het midden van de 19de eeuw, een bron waar nog steeds uit wordt geput.

Johannes groeide op in een huis in het Achterom waar zijn vader een handel in lompen en metalen had. Johannes werd door zijn talent voor tekenen en schilderen van grote betekenis voor Dordrecht. Al vroeg was hij leerling bij de belangrijke kunstschilder Abraham van Strij sr. (1753-1826), een bewijs dat hij talentvol was. Na diens overlijden ging de 17-jarige jongeman bij George Adam Schmidt (1791-1844) in de leer, een bekende Dordtse schilder van interieurs. Rutten maakte naam als schilder van kerkinterieurs. Met zijn ‘kerkgezicht van binnen’ zou hij in 1837 een ereprijs behalen van de Academie Minerva in Groningen.

Amper 20 jaar oud werd Johannes door J.C. Schotel (1787-1838), de bekende Dordtse zeeschilder, in 1829 voorgedragen als werkend lid van het tekengenootschap Pictura. Hoewel Johannes nog als leerling werkzaam was bij Schmidt, werd hij toch gekozen. Hij bezocht regelmatig de kunstbeschouwingsavonden en nam deel aan onderlinge tekenwedstrijden, wat hem enkele prijzen opleverde. Daarnaast was hij lid van het toneelgezelschap Thalia, tevens cultureel trefpunt van de Dordtse elite. Dat zou hij blijven na het bedanken als lid van Pictura in 1856.

Het lidmaatschap van Pictura bood Rutten de gelegenheid zich in 1833 als tekenleraar te vestigen. Dat was mede te danken aan zijn samenwerking met stadsarchitect G.N. Itz (1799-1869). Itz was ook directeur van de Stadstekenschool waar bouwkundig en technisch onderwijs werd gegeven. Toen de verplichting kwam dat soort onderwijs op een artistiek niveau te brengen, voelde Itz daar weinig voor en schakelde Rutten in. Die had zich bekwaamd in de architectuur van kerken, huizen, poorten en bruggen in de Dordtse binnenstad. Johannes trouwde met de kleindochter van zijn eerste leermeester. Zijn succes als tekenleraar maakte het mogelijk te verhuizen naar een betere woning. In 1840 betrok hij met zijn vrouw en moeder, die al enkele jaren weduwe was, een huis aan de Voorstraat tussen de Zakkendragersstraat en de Munt van Holland. In 1854 verhuisde hij naar een groter pand aan de overkant, enkele huizen ten westen van de Nieuwbrug.

De samenwerking met Itz werd in de periode 1847-1861 intensiever door het in opdracht van de stadsarchitect tekenen van poorten, gebouwen, speciale gevels et cetera die op de nominatie stonden gesloopt te worden. Rutten legde de verdwijnende binnenstad vast. Hij was, zoals Abelmann en Breman opmerken, ‘de beeldchroniqueur van gesloopt Dordrecht’. Zelfs delen van een gevel, een uithangbord, de variëteit in muurankers, werden door Rutten afgebeeld. Naast de opdrachten voor Itz tekende hij ook voor zichzelf het verdwijnende Dordrecht. Hij deed dat vooral in de ochtenduren voor aanvang van zijn tekenlessen. Later werden die schetsen in de meeste gevallen als aquarel uitgewerkt. Zo creëerde Rutten een oeuvre van honderden tekeningen en aquarellen.

Een Dordtenaar die het behoud of anders het tekenen van Dordtse monumentale gebouwen en andere interessante Dordtse objecten nastreefde, was Simon van Gijn (1836-1922). Van Gijn bezat aanleg voor tekenen, waarvoor hem de eerste beginselen door Rutten werden onderwezen. Het vroege contact tussen Van Gijn en Rutten zou door hun vriendschap van grote betekenis blijken te zijn. Van Gijn vond evenals Rutten dat het oude Dordrecht zo goed mogelijk bewaard diende te worden. Desondanks werd er in de 19de eeuw in Dordrecht volop gesloopt. Dordtse verdedigingswerken hadden hun functie verloren en veel gebouwen vertoonden als nasleep van de Franse Tijd en de verwaarlozing in de eerste helft van die eeuw achterstallig onderhoud.

Door afbeeldingen van andere verzamelaars te kopen, legde Van Gijn vanaf 1868 de basis voor de Atlas Dordracum Illustratum. Nadere beschouwing leert dat het zwaartepunt in die collectie bij werk van Johannes Rutten ligt. Rutten schonk Van Gijn namelijk in 1879 ruim 700 schetsen en voltooide werken van zijn historisch-topografisch werk, waarvan 175 in kleur, 275 in oost-indische inkt of sepia, 225 in potlood of krijt en meer dan 50 pentekeningen. Deze werken waren geordend als een wandeling met de Grote Kerk als startpunt. Andere tekeningen van Rutten kwamen in de Gemeentelijke Prentverzameling terecht. Behalve de architectonische tekeningen droeg Rutten ook de vele wapenafbeeldingen over die hij in 1861 minutieus had getekend. Deze vormden een aanvulling op de geslachtswapens die Matthijs Balen (1611-1691) opnam in zijn stadsgeschiedenis van 1677.

Rutten verzocht Van Gijn de zorg voor de werken op zich te nemen en deel uit te laten maken van de Atlas. Hij achtte zich door een sterk afnemend gezichtsvermogen en wellicht ook vanwege zijn leeftijd niet langer in staat daar verder aan te werken. De collectie architectuurafbeeldingen bevatte dan ook een aantal onvoltooide aquarellen. Al enkele jaren was gebleken dat het Rutten zwaar viel door te gaan met het tekenen en schilderen. Van Gijn gaf hem in 1871 opdracht de koorbanken in de Grote Kerk te tekenen. Van de uiteindelijke serie van 136 tekeningen in sepia moest Rutten na in de periode 1871-1873 aan de opdracht gewerkt te hebben, 51 tekeningen overlaten aan E.H. Schoemaker (1837-1917). Zijn toenemende oogziekte belette hem het voltooien van de opdracht. De werken van Rutten vormen nu de kern van de waardevolle collectie Dordracum Illustratum die evenals de Gemeentelijke Prentverzameling door het Regionale Archief Dordrecht wordt beheerd. Van Gijn liet de ontvangen werken niet liggen, maar schreef er over en richtte exposities in met werk van Rutten.

Een belangrijk verschil met Nederlandse tijdgenoten die eveneens stadsgezichten vastlegden, zoals Springer (1817-1891), Weissenbruch (1822-1880) en Leickert (1816-1907) is, dat deze schilders hun werk romantiseerden en bijvoorbeeld afgebeelde personen voorzagen van kledij uit vroeger tijden. Aan deze vorm van historiseren deed Rutten niet, hij beeldde af wat hij zag. Een enkele keer veroorloofde Rutten het zich enkele fraaie panden naast elkaar te tekenen, hoewel die in werkelijkheid verder uit elkaar stonden.*

Rutten trok zich terug uit het kunstenaarsleven en bleef met zijn ongehuwde kinderen Adriana en Frans op de Voorstraat wonen. Hij overleed 6 oktober 1884 en werd op de Algemene Begraafplaats begraven. Bij dit afscheid sprak Simon van Gijn en roemde hem als vriend en om zijn liefde voor de verdwijnende stad.

Bronnen
RAD, archief 256.
NNBW, deel 3, p. 1107.
Jong, H.C. ‘t, Johannes Rutten (1809-1884); tekenaar van het 19^e eeuwse Dordrecht, in: Kwartaal & Teken, 13^e jrg nr. 4, p. 1 en 2 (Dordrecht 1987).
Abelmann, A. en P. Breman, Het Dordrecht van Rutten (Dordrecht 2004).
https://www.dordtenazoeker.nl/ Cees Esseboom (juli 2017)

* Op zijn schilderij van de Voorstraat bij de Lombardbrug (zie hieronder) heeft hij nogal wat veranderd. “Het middelste huis [ brouwerij “het Witte Ancker”] zag er in Ruttens tijd heel anders uit. … Met het linkse deel van het schilderij ging Johannes Rutten helemaal los. Kennelijk had hij visueel wat tegen de Lombardstraat, die bij hem niet bestaat. De huizen in de verte moeten gestaan hebben aan de Lange Breestraat, maar zijn ontsproten aan de fantasie van Rutten.” De Lombardbrug bestond en bestaat nog steeds uit drie bogen. “Er bleef op het schilderij slechts één kunstzinnige boog over. Het huisje helemaal links was er in werkelijkheid niet.” (Dordt Eigen-Aardig, in Algemeen Dagblad/De Drechtsteden, 25 jan. 2023)

Frans Lebret, etser, lithograaf, aquarellist, schilder, tekenaar, geboren Dordrecht 7 nov. 1820, zoon van Ary Lebret, kantoorbediende, en Geertje van der Zalm, overleden Dordrecht 25 juli 1909 (Achterhakkers 18), echtgenoot van Pieternella van der Straten

Portret van Frans Lebret door Jan Veth (1888)

Francois Carlebur, 9 okt. 1821, zeeschilder en fotograaf, overleden Dordrecht 1893

BS Dordrecht, huwelijksregister, 7 april 1847: Francois Carlebur, geboren en wonende te Dordrecht (heeft voldaan aan zijn verplichtingen wegens de Wet op de Nationale Militie), zoon van Dirk Francois Carlebur, 47 jaar, spiegelmaker, en Maria Johanna Arendina Ruts, 46 jaar, beiden wonende te Dordrecht, en Maria Vliegenhert, eigenlijk Vliegenthart, geboren Den Haag 16 sept. 1825, wonende te Dordrecht, natuurlijke dochter van Maria Vliegenthart, 53 jaar oud, wonende te Dordrecht.

Francois Carlebur in 1893

Maria Vliegenthart en Francois Carlebur

Grafmonument van Francois Carlebur

Johanna Wilhemina Gips

Johanna Wilhemina Gips (geb. Dordrecht 29-9-1843 [Vest 73]– gest. Den Haag 18-12-1895), zangeres, muziekpedagoge. Dochter van Albertus Gips (geb. 1793), kantoorbediende, en Sophia Beliana Maria van den Broek (geb. 1803). Wilhelmina Gips bleef ongehuwd.

Johanna Wilhelmina Gips werd geboren in Dordrecht, als jongste in een gezin met twee dochters. Zij studeerde muziek bij de Duitse musicus Böhme, die van 1845 tot 1875 in Dordrecht woonde en zeer bepalend was voor het Dordtse muziekleven. Zang studeerde zij bij Carl Schneider in Rotterdam en Pauline Viardot-Garcia in Baden-Baden. Na haar studietijd maakte Wilhelmina Gips kunstreizen door Duitsland, Zwitserland en Engeland, en vestigde zich ten slotte als zanglerares in Dordrecht. Zij leidde zangers op die later internationaal bekend zouden worden, zoals Arnold Spoel, Cornelia van Zanten en Joseph Orelio. Laatstgenoemde was een hulponderwijzer wiens talent zij ontdekte tijdens een concert in de Dordtse Kunstmin. Omdat hij zijn zanglessen niet kon betalen, gaf zij hem gratis les.

Na 1866 werd Wilhelmina Gips een bekende sopraan. In Nederland en in het buitenland, vooral in Duitsland, was zij een veelgevraagde soliste. Op haar repertoire stond werk van Mendelssohn, Mozart, Haydn, Bellini, Schubert, Schumann en haar stadgenoot Willem Kes. Een recensent van Caecilia schreef enthousiast: ‘de onberispelijke uitvoering der moeilijke coloratuur van de aria uit La Sonnambulawekte ieders bewondering’ (Caecilia 1870, 42). Bij oratoriumuitvoeringen was Wilhelmina Gips vaak de enige Nederlander. Zo ook voor het muziekfeest in juni 1872 van de Maatschappij tot Bevordering der Toonkunst in Dordrecht – waarvan zij toen al erelid was. Zoals vele musici leverde zij bijdragen aan liefdadigheidsconcerten: in 1871 in Dordrecht voor hulpbehoevende toonkunstenaars en het jaar daarna in Leiden, op het ‘armen-concert’ van Sempre Crescendo.

Wilhelmina Gips had grote belangstelling voor eigentijdse muziek. Zo zong zij werk van Niels Gades Kalanus en Hermina Amersfoordt-Dijk (Caecilia 1873, 186). Vaak trad zij samen op met de alt Anna Collin-Tobisch. Ook droeg Wilhelmina Gips bij aan de herleving van de muziek van ‘oude meesters’ als Johan Sebastiaan Bach in Nederland. Zij was lid van De Langes a-capella koor voor beroepszangers, opgericht in 1881 met het doel Nederlandse en Italiaanse Renaissance muziek ten gehore te brengen. Een van de eerste optredens van dit koor was in 1881 in de Grote Kerk in Dordrecht, met muziek van Orlando di Lasso, Sweelinck en Bach. Het koor verwierf grote roem tijdens de Internationale Muziektentoonstelling in Wenen in 1892.

Over het algemeen lieten recensenten zich positief uit over Wilhelmina Gips. In het voorjaar van 1874, in het Amsterdamse Felix Meritis, sprak men al van haar ‘gevestigden roem’. Haar stem werd ‘krachtig, edel en helder’ genoemd (Caecilia 34, 1877, 63). Soms werd haar echter een gebrek aan warmte en hartstocht verweten en werd haar toon bekritiseerd: ‘Hinderlijk is bij deze zangeres de gebrekkige vorming van den toon op sommige scherpe vocalen als e (in Herz, verre), ä (mächtig), ö (könnte) enz. Het is te hopen dat Mej. Gips er zich ernstig op zal willen toeleggen om dit gebrek te verbeteren’ (Caecilia 31, 1874, 130).

Wilhelmina Gips overleed op 52-jarige leeftijd in Den Haag. Na haar dood leefde zij voort in enige gedichten en liedjes. In 1873 droeg Willem de Haan een Wiegeliedeken aan haar op en in 1886 maakte de musicus Marius Adrianus Brandts Buys Sr. het lied Ik zal u geven zoveel kussen. De Dordtse gelegenheidsdichter D.J. Schrauwen eerde haar na haar dood met het lofdicht Zoete tonen reine klanken.”

(http://resources.huygens.knaw.nl/vrouwenlexicon/lemmata/data/Gips)

Willem Kes, de eerste dirigent van het Amsterdamse Concertgebouworkest, geboren 16 febr. 1856 (Voorstraat C:1197), zoon van Adrianus Stoffel Kes, winkelier, en Cornelia Maria Krekelenberg

Willem Kes (1856-1934)

Jacques Fabrice Herman Perk, dichter, geboren 10 juni 1859 in Dordrecht (Breestraat D:666), zoon van Marie Adrien Perk, 25 jaar oud, predikant in Waalse gemeente van Dordrecht, en van jonkvrouw Justine Georgette Caroline Clifford Kocq van Breugel

Jacques Perk

Jan Veth, kunstschilder, dichter, hoogleraar kunstgeschiedenis, geboren Dordrecht 18 mei 1864 (Voorstraat C:1335), zoon van Huibert Veth, koopman, en Anna Cornelia Giltaij

Jan Veth, zelfportret

Anthonetta (“Top”) Naeff, geboren 24 mrt. 1878, schrijfster, vertaalster, toneelschrijfster, toneelcritica, overleden Dordrecht 22 april 1953

Dirk Nijland, geboren 2 april 1881 (Wilgenbos E:841), kunstschilder, tekenaar, graficus en boekbandontwerper, overleden Santpoort 27 mrt. 1955

Portret van Dirk Nijland door Sierk Schröder

Pieter Catharinus Arie Geijl, historicus, auteur van o.a. “Oranje en Stuart” (1939), en “Napoleon: voor en tegen in de Franse geschiedschrijving” (1946), geboren 15 dec. 1887 in Dordrecht (Maartensgat 11), zoon van Arie Geijl, arts, en diens vrouw Alida Charlotte Albertine van Erp Taalman Kip.(Burg. Stand Dordrecht, akte 1090 dd 16 dec. 1887)